Darowizna z poleceniem – praktyczne narzędzie planowania majątkowego
Instytucja darowizny z poleceniem jest jednym z najbardziej niedocenianych rozwiązań prawa cywilnego. Pozwala darczyńcy nie tylko przekazać majątek za życia, lecz także nałożyć na obdarowanego określone obowiązki – czy to wobec samego darczyńcy, innych osób, czy w interesie publicznym. Prawidłowe sformułowanie polecenia w akcie notarialnym umożliwia realne ukształtowanie zachowania obdarowanego po otrzymaniu darowizny, a w razie naruszenia tych obowiązków – daje określone instrumenty ochronne.
W polskim porządku prawnym polecenie przy darowiźnie zostało uregulowane w Kodeksie cywilnym jako szczególne zastrzeżenie umowne, które nie tworzy bezpośrednio wierzytelności po stronie osoby trzeciej (jak w przypadku zastrzeżenia świadczenia na rzecz osoby trzeciej), ale nakłada na obdarowanego obowiązek określonego działania lub zaniechania. Odpowiednie ukształtowanie tego obowiązku w akcie notarialnym ma kluczowe znaczenie dla późniejszej wykonalności oraz możliwości kontroli jego realizacji.
Podstawy prawne darowizny z poleceniem
Punktem wyjścia jest ogólna regulacja umowy darowizny zawarta w kodeksie cywilnym w art. 888–902. Kluczowy dla polecenia jest art. 893 k.c., który stanowi:
„Darczyńca może w umowie darowizny nałożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (polecenie).”
Z przepisu tego wynika kilka istotnych elementów konstrukcyjnych. Po pierwsze, polecenie ma charakter dodatkowego zastrzeżenia w ramach umowy darowizny. Po drugie, jego treścią może być zarówno „działanie”, jak i „zaniechanie” – a zatem możliwe jest zobowiązanie obdarowanego do aktywnego działania (np. utrzymywania kogoś, prowadzenia określonej działalności, opieki nad osobą trzecią) jak i powstrzymania się od określonych czynności (np. zakazu sprzedaży nieruchomości przez określony czas). Po trzecie, co do zasady polecenie nie tworzy wierzyciela – nie powstaje więc roszczenie osoby trzeciej z tytułu polecenia, chyba że ustawa przewiduje inaczej.
Warto zestawić tę regulację z art. 890 § 1 k.c., dotyczącym formy darowizny:
„Oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione.”
W przypadku darowizny nieruchomości, zgodnie z art. 158 k.c., akt notarialny jest nie tylko formą zastrzeżoną ad solemnitatem, ale też warunkiem skutecznego przeniesienia własności. Dlatego w praktyce zagadnienie „darowizny z poleceniem” pojawia się najczęściej w kontekście umów notarialnych, szczególnie darowizn nieruchomości lub udziałów w spółkach.
Dla pełnego obrazu należy przywołać także art. 894–895 k.c.:
Art. 894 § 1 k.c.: „Jeżeli darczyńca zobowiązał się do świadczenia w przyszłości, może odwołać darowiznę, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiemu pogorszeniu, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.”
Art. 895 k.c.: „Przepisy niniejszego tytułu stosuje się odpowiednio do darowizny z poleceniem na rzecz interesu społecznego.”
Ten ostatni przepis odsyła do konstrukcji tzw. darowizny na cel społecznie użyteczny, która bywa łączona z poleceniem, gdy darczyńcy zależy np. na wspieraniu konkretnej działalności charytatywnej czy edukacyjnej.
Istota polecenia – czym jest, a czym nie jest
Aby poprawnie posługiwać się instytucją darowizny z poleceniem, trzeba odróżnić ją od innych, pokrewnych konstrukcji. W praktyce panuje spore zamieszanie pomiędzy „poleceniem” a „świadczeniem na rzecz osoby trzeciej” czy „warunkiem” w umowie darowizny.
Polecenie nie kreuje bezpośredniego uprawnienia po stronie osoby trzeciej, choć oczywiście może być nakierowane na jej korzyść. Jak trafnie podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z 6 lutego 2015 r., sygn. akt I CSK 106/14:
„Polecenie w rozumieniu art. 893 k.c. jest określonym obowiązkiem nałożonym na obdarowanego, lecz nie tworzy ono co do zasady wierzytelności po stronie osoby trzeciej, na rzecz której polecenie zostało ustanowione. Uprawnienie do żądania wykonania polecenia przysługuje co do zasady darczyńcy, a po jego śmierci – jego spadkobiercom.”
Oznacza to, że jeśli w akcie notarialnym wpiszemy np. obowiązek obdarowanego „opiekowania się babcią Anną, zapewniając jej wyżywienie, leki i pomoc w codziennym funkcjonowaniu”, to sama babcia Anna – jako osoba trzecia – nie staje się automatycznie wierzycielem uprawnionym do dochodzenia na drodze sądowej realizacji polecenia. Przysługuje jej natomiast, w pewnych konfiguracjach, prawo domagania się od darczyńcy lub jego następców prawnych podjęcia działań zmierzających do wykonania polecenia, co pośrednio może prowadzić do sporu sądowego.
Polecenie różni się też od warunku w rozumieniu przepisów o czynnościach prawnych (art. 89–95 k.c.). Warunek uzależnia skuteczność czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego, np. zawarcie darowizny „pod warunkiem, że obdarowany ukończy studia prawnicze do końca 2028 r.”. W przypadku polecenia darowizna jest ważna i skuteczna od razu, a nałożyć można w jej ramach obowiązki, które mają być realizowane już po przejściu własności na obdarowanego.
Jak wskazuje komentarz praktyczny red. dr hab. Anny Z., przywoływany często przez praktyków:
„W dojrzałym obrocie cywilnoprawnym nie powinno się mylić pola działania warunku i polecenia. Warunek służy «uzależnianiu» skutków czynności prawnej, polecenie – «ukierunkowaniu» zachowania strony po wywołaniu tych skutków. W darowiźnie interes darczyńcy najczęściej polega na tym drugim.”
Na jakie obowiązki można nałożyć obdarowanego?
Zakres dozwolonych poleceń jest bardzo szeroki – byleby nie sprzeciwiał się ustawie, zasadom współżycia społecznego lub naturze stosunku prawnego (art. 58 k.c. w zw. z art. 3531 k.c.). Praktyka pokazuje kilka typowych grup poleceń stosowanych przez notariuszy i prawników w aktach darowizn.
Najczęstsze są polecenia związane z pomocą i opieką nad darczyńcą lub innymi członkami rodziny. W aktach pojawiają się zatem sformułowania nakładające na obdarowanego np. obowiązek zapewnienia darczyńcy dożywotniego zamieszkiwania w określonej części nieruchomości, dostarczania posiłków, dowożenia do lekarza, czy też ogólnego obowiązku „otoczania darczyńcy należytą opieką”. W tym miejscu trzeba podkreślić, że w części sytuacji – gdy obowiązki mają charakter typowo alimentacyjny – bardziej adekwatną konstrukcją bywa umowa dożywocia (art. 908–916 k.c.), a nie darowizna z poleceniem. Właściwy dobór konstrukcji ma istotne znaczenie podatkowe i praktyczne.
Drugą dużą grupę stanowią polecenia dotyczące sposobu korzystania z przekazanego składnika majątku. Darczyńca chce np., aby mieszkanie nie było zbywane przez określony czas, aby w lokalu nie prowadzono działalności gospodarczej, aby nieruchomość była utrzymywana w dobrym stanie technicznym i nie uległa dewastacji. Nierzadko darczyńcy wymagają, by w domu rodzinnym na stałe mogły mieszkać określone osoby, lub by dom pełnił funkcję centrum życia rodzinnego, a nie stał się wyłącznie inwestycją na wynajem.
Wreszcie, coraz częściej spotyka się polecenia o charakterze „społecznym” lub moralnym. Przykładowo, darczyńca przekazujący lokal użytkowy może zobowiązać obdarowanego, by przez pewien okres wynajmował go na preferencyjnych warunkach organizacji pożytku publicznego. Inny przykład to polecenia zobowiązujące do finansowania stypendiów dla młodszych członków rodziny, wspierania konkretnej fundacji czy utrzymywania rodzinnego grobowca. Jak wskazuje Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 19 listopada 2014 r., sygn. akt I ACa 574/14:
„Polecenie może mieć charakter zarówno majątkowy, jak i niemajątkowy, a jego realizacja może służyć interesowi samego darczyńcy, osoby trzeciej lub ogólnemu interesowi społecznemu. Istotne jest, aby było na tyle określone, by możliwa była kontrola jego wykonania.”
Przykład praktyczny
Wyobraźmy sobie, że pani Maria przekazuje w darowiźnie swojej córce Joannie dom jednorodzinny. Jednocześnie w akcie notarialnym zawierają postanowienie, że Joanna „zobowiązuje się zapewnić darczyńcy dożywotnie prawo zamieszkiwania w jednym pokoju w tym domu oraz otoczyć ją należytą opieką, w szczególności przez zapewnienie wyżywienia, utrzymanie czystości i pomoc w razie choroby”.
To klasyczny przykład darowizny z poleceniem. Joanna staje się właścicielką domu, ale przyjmuje na siebie konkretne obowiązki wobec matki. W razie rażącego zaniedbywania tych obowiązków możliwe może być rozważenie odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności (art. 898–901 k.c.), a ponadto – w określonych sytuacjach – żądanie przez spadkobierców darczyńcy wykonania polecenia.
Jak formułować polecenie w akcie notarialnym?
Z punktu widzenia praktyki notarialnej i sporządzania umów kluczowe znaczenie ma precyzja i jednoznaczność sformułowań. Polecenie nie może być oderwanym, ogólnym postulatem moralnym, jeśli ma wywołać skutki prawne i umożliwić realną ocenę jego wykonania.
W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że treść polecenia powinna być „oznaczona” – jak tego wymaga art. 893 k.c. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 5 lipca 2017 r., sygn. akt VI ACa 452/16, podkreślono:
„Warunkiem skuteczności polecenia jest jego dostateczne skonkretyzowanie. Nie jest dopuszczalne takie ukształtowanie treści, które czyniłoby z polecenia wyłącznie zobowiązanie natury czysto moralnej, niemożliwe do weryfikacji w płaszczyźnie prawnej.”
Dlatego zamiast lakonicznego „obdarowany zobowiązuje się sprawować opiekę nad darczyńcą”, lepiej jest doprecyzować, na czym ta opieka ma polegać – nawet jeśli nie da się przewidzieć wszystkich przyszłych potrzeb. Notariusze często posługują się sformułowaniami odwołującymi do „należytej staranności” czy „aktualnych potrzeb życiowych” darczyńcy, co z jednej strony pozostawia pewną elastyczność, a z drugiej – wyznacza możliwy standard oceny w razie sporu.
W praktyce, dobrze skonstruowany paragraf dotyczący polecenia powinien zawierać: wskazanie, że jest to „polecenie w rozumieniu art. 893 k.c.”, opis obowiązku działania lub zaniechania, wskazanie podmiotów, na rzecz których jest ono wykonywane (jeśli nie jest to sam darczyńca), ewentualnie ramy czasowe, oraz – co niezwykle przydatne – mechanizmy dokumentowania wykonania polecenia (np. obowiązek informowania darczyńcy o podjętych działaniach, przedstawiania rozliczeń wydatków).
Jak trafnie zauważa fikcyjny redaktor naszego portalu, adwokat dr Piotr K.:
„Zbyt ogólne, quasi-moralne sformułowania typu «obdarowany zobowiązuje się być dobrym synem i należycie opiekować się darczyńcą» są prawnie wątpliwej wartości. W sądzie trudno będzie dowodzić, co konkretnie oznacza «bycie dobrym synem». W mojej praktyce zawsze zachęcam klientów do przełożenia ich oczekiwań na konkretne, opisowe obowiązki – choćby częściowo otwarte co do zakresu, ale jednak weryfikowalne.”
Kto może żądać wykonania polecenia?
Kluczowe pytanie praktyczne brzmi: kto i w jaki sposób może doprowadzić do wykonania polecenia, skoro – jak już wspomniano – nie tworzy ono co do zasady wierzytelności osoby trzeciej?
Zasadę tę określa art. 896 k.c.:
„Jeżeli z polecenia został uczyniony na rzecz osoby trzeciej przysporzenie, osoba ta może żądać wykonania polecenia od obdarowanego, jeżeli darczyńca tak postanowił.”
Ustawodawca dopuszcza zatem możliwość, aby w samej umowie darowizny przyznać osobie trzeciej (na rzecz której ustanowiono polecenie) prawo dochodzenia jego wykonania bezpośrednio od obdarowanego. Jeśli takiego zastrzeżenia nie ma, uprawnienie do żądania wykonania polecenia co do zasady przysługuje darczyńcy, a po jego śmierci – jego spadkobiercom. Potwierdza to ugruntowane orzecznictwo, w tym wyrok Sądu Najwyższego z 15 marca 2012 r., sygn. akt IV CSK 267/11:
„Uprawnienie do domagania się wykonania polecenia, o którym mowa w art. 893 k.c., należy w pierwszej kolejności do darczyńcy jako strony umowy darowizny, a po jego śmierci przechodzi na spadkobierców, chyba że z treści umowy wynika co innego.”
W praktyce notarialnej warto więc rozważyć, czy w danym przypadku zasadnym jest przyznanie osobie trzeciej prawa dochodzenia wykonania polecenia. Przykładowo, jeśli polecenie przewiduje przekazywanie corocznej kwoty na rzecz konkretnej fundacji, można rozważyć dopisanie w akcie, że „Fundacja X jest uprawniona do żądania od obdarowanego wykonania niniejszego polecenia”. Wówczas fundacja – jako osoba trzecia – będzie mogła samodzielnie wystąpić z roszczeniem wobec obdarowanego.
Jeżeli takiego zastrzeżenia nie ma, a obdarowany uporczywie uchyla się od wykonania polecenia, darczyńcy (lub jego następcom prawnym) pozostaje droga sądowa w postaci powództwa o wykonanie zobowiązania wynikającego z umowy darowizny. Sąd będzie wówczas badał ważność samej umowy, treść polecenia, okoliczności jego niewykonania oraz ewentualne przesłanki wyłączające odpowiedzialność.
Skutki niewykonania lub nienależytego wykonania polecenia
Konstrukcja polecenia rodzi naturalne pytanie o sankcje za jego niewykonanie. W odróżnieniu od warunku rozwiązującego, samo niewykonanie polecenia nie powoduje automatycznie „cofnięcia” darowizny. Możliwość pozbawienia obdarowanego korzyści majątkowej może pojawić się dopiero poprzez odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności, jeśli zachowanie obdarowanego spełni przesłanki z art. 898 k.c.:
Art. 898 § 1 k.c.: „Darczyńca może odwołać darowiznę, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.”
Niewykonanie polecenia, zwłaszcza polegającego na opiece nad darczyńcą, może zostać w konkretnych okolicznościach zakwalifikowane jako przejaw takiej niewdzięczności. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I ACa 622/13, sąd stwierdził:
„Uporczywe, zawinione niewykonywanie przez obdarowanego obowiązków ciążących na nim z tytułu darowizny, w szczególności obowiązku zapewnienia darczyńcy opieki i pomocy, może stanowić przejaw rażącej niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c., uzasadniający odwołanie darowizny.”
Jednak nie każde naruszenie polecenia będzie automatycznie dawać podstawę do odwołania darowizny. Orzecznictwo stoi na stanowisku, że musi to być zachowanie umyślne lub rażąco niedbałe, nacechowane wyraźnie negatywnym nastawieniem wobec darczyńcy. Drobne, incydentalne uchybienia, wynikłe np. z choroby czy przejściowych problemów życiowych obdarowanego, nie będą zwykle uznawane za „rażącą niewdzięczność”.
Oprócz odwołania darowizny, możliwe jest również samo żądanie wykonania polecenia (przez darczyńcę, spadkobierców lub – w warunkach art. 896 k.c. – przez osobę trzecią). Jest to klasyczne roszczenie o wykonanie zobowiązania, do którego stosuje się ogólne reguły odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 i nast. k.c.). Jeśli polecenie przewiduje świadczenie pieniężne, możliwe będzie również dochodzenie odsetek, a w razie szkody – odszkodowania.
W orzecznictwie pojawiały się też próby traktowania niewykonania polecenia jako podstawy do żądania „unieważnienia” umowy darowizny. Sądy jednak konsekwentnie odrzucają takie podejście. Przykładowo, Sąd Najwyższy w wyroku z 4 lutego 2016 r., sygn. akt II CSK 270/15, wskazał:
„Niewykonanie polecenia obciążającego darowiznę nie skutkuje nieważnością samej umowy darowizny ani też jej rozwiązaniem z mocy prawa. Ustawodawca przewidział w tym zakresie odrębne instrumenty ochronne, w szczególności możliwość dochodzenia wykonania polecenia oraz odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności.”
Darowizna z poleceniem a umowa dożywocia
Bardzo istotne z praktycznego punktu widzenia jest odróżnienie darowizny z poleceniem od umowy dożywocia. Obie konstrukcje są często rozważane przez osoby starsze, chcące przekazać nieruchomość dzieciom lub innym członkom rodziny w zamian za opiekę i utrzymanie. Różnice między nimi mają znaczenie nie tylko cywilnoprawne, ale też podatkowe.
Umowa dożywocia została uregulowana w art. 908–916 k.c. Zgodnie z art. 908 § 1:
„Jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.”
W przypadku dożywocia świadczenia opiekuńcze stanowią ekwiwalent za przeniesienie własności nieruchomości. Mamy tu klasyczną umowę wzajemną, odpłatną. Natomiast darowizna – nawet z poleceniem polegającym na opiece – pozostaje czynnością nieodpłatną, a świadczenia obdarowanego na rzecz darczyńcy mają inny charakter prawny.
Jak zauważa adwokat dr Piotr K.:
„Jeżeli klient wprost mówi, że oddaje dom «w zamian za opiekę», w 90% przypadków rekomenduję rozważenie umowy dożywocia, a nie darowizny z poleceniem. To ma konsekwencje podatkowe (dożywocie nie podlega podatkowi od spadków i darowizn), ale też daje silniejszą podstawę do egzekwowania świadczeń opiekuńczych. Natomiast darowizna z poleceniem sprawdza się świetnie, gdy świadczenie obdarowanego ma charakter raczej uzupełniający, a nie głównego ekwiwalentu.”
Rozróżnienie to jest ważne także dla ewentualnych przyszłych sporów. W przypadku dożywocia, niewykonywanie obowiązków przez nabywcę nieruchomości może prowadzić do żądania „zamiany” świadczeń na rentę (art. 913 k.c.), a w krańcowych sytuacjach – do sądowego rozwiązania umowy. W darowiźnie z poleceniem podstawową sankcją pozostaje odwołanie darowizny oraz dochodzenie wykonania zobowiązania.
Przykładowe postanowienia polecenia w akcie notarialnym
Aby pokazać praktyczny wymiar omawianej instytucji, warto przytoczyć uproszczone, przykładowe brzmienie klauzul, jakie mogą znaleźć się w akcie notarialnym. Oczywiście w każdej konkretnej sprawie ich treść powinna być dostosowana do indywidualnych potrzeb oraz zgodna z aktualnymi przepisami i orzecznictwem.
Przykład polecenia opiekuńczego:
„Strony postanawiają, że niniejsza darowizna zostaje nałożona poleceniem w rozumieniu art. 893 k.c., polegającym na tym, iż obdarowana Janina Kowalska zobowiązuje się zapewnić darczyńcy Marii Kowalskiej dożywotnie prawo zamieszkiwania w pokoju na parterze budynku mieszkalnego położonego w (…) oraz otoczyć ją należytą opieką, w szczególności przez dostarczanie jej codziennego wyżywienia, utrzymanie czystości w zajmowanym przez nią pokoju oraz udzielanie pomocy w razie choroby. Obdarowana zobowiązuje się ponadto do pokrywania w całości kosztów mediów (energia elektryczna, gaz, woda) związanych z korzystaniem przez darczyńcę z nieruchomości.”
Przykład polecenia na rzecz osoby trzeciej, z przyznaniem jej uprawnienia:
„Darczyńca nakłada na obdarowanego Jana Nowaka, stosownie do art. 893 k.c., obowiązek przekazywania corocznie, w terminie do dnia 31 grudnia każdego roku, kwoty 5.000,00 zł (pięć tysięcy złotych) na rzecz Fundacji «Pomocna Dłoń», KRS (…), z przeznaczeniem na cele statutowe. Jednocześnie strony postanawiają, iż Fundacja «Pomocna Dłoń» jest uprawniona do żądania od obdarowanego wykonania polecenia w zakresie określonego wyżej świadczenia pieniężnego (art. 896 k.c.).”
Przykład polecenia dotyczącego sposobu korzystania z nieruchomości:
„Obdarowana Anna Nowak oświadcza, iż przyjmuje nałożone na nią przez darczyńcę Jana Nowaka polecenie w rozumieniu art. 893 k.c., polegające na tym, że przez okres 10 (dziesięciu) lat od dnia zawarcia niniejszej umowy nie sprzeda ani w żaden inny sposób nie zbyje własności nieruchomości objętej niniejszym aktem na rzecz osoby trzeciej, ani nie obciąży jej ograniczonymi prawami rzeczowymi bez uprzedniej pisemnej zgody darczyńcy. Strony zgodnie postanawiają, że naruszenie powyższego polecenia może stanowić rażącą niewdzięczność w rozumieniu art. 898 § 1 k.c.”
Ten ostatni przykład obrazuje też ciekawy zabieg praktyczny – strony mogą już w akcie notarialnym zastrzec, że określone zachowania będą traktowane jako przejaw rażącej niewdzięczności, choć ostateczna ocena zawsze należy do sądu.
Darowizna z poleceniem w kontekście podatkowym
Choć zasadniczym tematem niniejszego artykułu są aspekty cywilnoprawne, nie można pominąć zarysowania podstawowych implikacji podatkowych darowizny z poleceniem. Na gruncie ustawy o podatku od spadków i darowizn (ustawa z 28 lipca 1983 r.) zastosowanie znajdą ogólne zasady opodatkowania darowizn, z uwzględnieniem zwolnień dotyczących najbliższej rodziny (art. 4a ustawy).
Co istotne, polecenie może wpływać na wartość czystą nabytej darowizny. Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy:
„Podstawę opodatkowania stanowi wartość nabytych rzeczy i praw majątkowych po potrąceniu długów i ciężarów (czysta wartość) (…).”
Z kolei art. 7 ust. 2 precyzuje:
„Za długi i ciężary (…) uważa się w szczególności: (…) obciążenia darowizny poleceniem.”
Oznacza to, że wartość polecenia – jeżeli ma wymierny charakter majątkowy (np. obowiązek zapłaty określonej kwoty lub utrzymania określonej osoby) – może zostać zaliczona do „ciężarów” zmniejszających podstawę opodatkowania. W praktyce jednak oszacowanie wartości takich obowiązków, zwłaszcza o charakterze opiekuńczym, może być skomplikowane i wymaga niekiedy odwołania do opinii biegłych.
Darowizna z poleceniem a dziedziczenie i zachowek
Kolejną płaszczyzną, na której pojawia się instytucja polecenia, jest prawo spadkowe. Darowizna dokonana za życia spadkodawcy, obciążona poleceniem, może mieć wpływ na rozliczenia pomiędzy spadkobiercami, zwłaszcza na zachowek (art. 991 i nast. k.c.).
Przy obliczaniu substratu zachowku uwzględnia się darowizny dokonane przez spadkodawcę w określonych okresach czasu, zgodnie z art. 993–995 k.c. W doktrynie pojawia się pytanie, czy wartość obciążenia darowizny poleceniem powinna wpływać na „wartość doliczaną” darowizny. Ustawa nie reguluje tego wprost, ale przyjmuje się, że skoro polecenie jest „ciężarem” darowizny, to przy ustalaniu wartości darowizny doliczanej do substratu zachowku należy uwzględniać jej wartość z pomniejszeniem o ciężary. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 13 lutego 2004 r., sygn. akt II CK 444/02:
„Przy ustalaniu wartości darowizny doliczanej do schedy spadkowej, a tym samym do substratu zachowku, należy uwzględnić obciążenia tej darowizny, w tym wynikające z nałożonych poleceń, o ile mają wymierny charakter majątkowy.”
W praktyce oznacza to, że jeśli np. spadkodawca przekazał jednemu z dzieci mieszkanie z poważnym poleceniem alimentacyjnym wobec innego członka rodziny, wartość tej darowizny – przy rozliczeniach zachowku – może być odpowiednio niższa. Oczywiście wymaga to każdorazowo szczegółowej analizy zarówno treści polecenia, jak i sposobu jego wykonania.
Najczęstsze błędy przy sporządzaniu darowizny z poleceniem
Pomimo rosnącej świadomości społecznej, w praktyce wciąż pojawia się wiele błędów przy konstruowaniu umów darowizny z poleceniem. Warto wskazać kilka z nich, aby uniknąć późniejszych sporów.
Pierwszym z nich jest wspomniana już zbyt ogólna, nieprecyzyjna treść polecenia. Często spotyka się postanowienia o charakterze bardziej deklaracji moralnej niż konkretnego obowiązku, co w razie konfliktu okazuje się praktycznie niewykonalne.
Drugim błędem jest niewłaściwy dobór instytucji – stosowanie darowizny z poleceniem tam, gdzie powinna zostać zawarta umowa dożywocia, lub odwrotnie. Skutkuje to niekiedy nie tylko problemami cywilnoprawnymi, ale i poważnymi konsekwencjami podatkowymi.
Trzecim mankamentem jest brak rozstrzygnięcia w akcie kwestii związanych z tym, kto ma prawo egzekwować wykonanie polecenia – zwłaszcza w sytuacjach, gdy chodzi o osobę trzecią (np. fundację, krewnego). W takiej sytuacji osoby te pozostają często zdane na pośrednie działania spadkobierców, co utrudnia skuteczną ochronę ich interesów.
Czwartym wreszcie problemem jest pomijanie przez strony okoliczności faktycznych – np. realnych możliwości finansowych obdarowanego czy jego sytuacji życiowej. Wielokrotnie zdarza się, że na obdarowanego nakładane są obowiązki dalece przekraczające jego obiektywne możliwości, co z góry predestynuje umowę do konfliktu i ewentualnych sporów sądowych.
Q&A – najczęstsze pytania dotyczące darowizny z poleceniem
Czy można nałożyć na obdarowanego obowiązek opieki nad darczyńcą do końca życia?
Tak, jest to jedna z najczęściej stosowanych form polecenia. Należy jednak pamiętać, że darowizna z poleceniem pozostaje umową nieodpłatną, więc jeśli „opłata” w postaci opieki jest głównym celem stron, warto rozważyć zawarcie umowy dożywocia. W poleceniu dotyczącej opieki powinno się możliwie precyzyjnie opisać oczekiwane świadczenia (wyżywienie, zakupy, pomoc w chorobie itp.), aby w razie sporu możliwe było wykazanie, czy obdarowany wywiązuje się z obowiązku.
Czy osoba trzecia, na rzecz której ustanowiono polecenie, może samodzielnie pozwać obdarowanego?
Co do zasady – nie. Polecenie nie czyni osoby trzeciej wierzycielem. Wyjątkiem jest sytuacja, w której darczyńca wyraźnie zastrzeże w umowie, że osoba trzecia jest uprawniona do żądania wykonania polecenia (art. 896 k.c.). Wówczas taka osoba może samodzielnie dochodzić roszczenia wobec obdarowanego.
Czy niewykonanie polecenia automatycznie powoduje „unieważnienie” darowizny?
Nie. Niewykonanie polecenia nie powoduje nieważności umowy ani jej rozwiązania z mocy prawa. Może natomiast stanowić podstawę do żądania jego wykonania (przez darczyńcę, spadkobierców lub – w określonych warunkach – osobę trzecią), a w poważniejszych przypadkach może być uznane za przejaw rażącej niewdzięczności, uzasadniającej odwołanie darowizny (art. 898 k.c.).
Czy można w akcie notarialnym zakazać obdarowanemu sprzedaży nieruchomości?
Można nałożyć na obdarowanego polecenie, aby nie zbywał nieruchomości przez określony czas lub bez zgody darczyńcy. Takie polecenie ma charakter zobowiązaniowy – jego naruszenie nie powoduje nieważności samej czynności zbycia wobec osoby trzeciej, ale może stanowić podstawę odpowiedzialności obdarowanego, w tym odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności. Należy pamiętać, że nie można w sposób bezwzględny i nieograniczony w czasie wyłączyć uprawnienia właściciela do rozporządzania rzeczą – mogłoby to być uznane za sprzeczne z naturą prawa własności.
Czy można zmienić polecenie po zawarciu umowy darowizny?
Zmiana polecenia wymaga zasadniczo zgodnej woli obu stron umowy – darczyńcy i obdarowanego. Ponieważ jest to element umowy darowizny, jego modyfikacja powinna nastąpić w formie przewidzianej dla tej umowy, a więc co do zasady w formie aktu notarialnego (zwłaszcza przy darowiźnie nieruchomości). Sam darczyńca nie może jednostronnie „zaostrzyć” ani rozszerzyć obowiązków obdarowanego wynikających z polecenia.
Czy darowizna z poleceniem ma wpływ na zachowek?
Tak. Wartość darowizny dokonanej za życia spadkodawcy jest co do zasady doliczana do masy spadkowej przy obliczaniu zachowku. Jeżeli darowizna była obciążona poleceniem o wymiernym charakterze majątkowym, ciężar ten może obniżać wartość darowizny uwzględnianej przy rozliczeniach zachowku. Wymaga to jednak każdorazowej analizy treści polecenia i sposobu jego wykonania.
Czy notariusz ma obowiązek poinformować strony o możliwości ustanowienia polecenia?
Notariusz ma obowiązek czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może wywołać skutki prawne (art. 80 § 2 Prawa o notariacie). Jeżeli z rozmowy ze stronami wynika, że chcą oni powiązać darowiznę z określonymi obowiązkami obdarowanego, notariusz powinien przedstawić im odpowiednie instrumenty prawne, w tym polecenie czy umowę dożywocia, oraz wyjaśnić różnice między nimi.
Czy można ustanowić kilka różnych poleceń w jednym akcie darowizny?
Tak, przepisy nie ograniczają liczby poleceń. W jednej umowie można nałożyć na obdarowanego kilka odrębnych obowiązków, np. opiekę nad darczyńcą, utrzymywanie nieruchomości w określonym stanie oraz coroczne wpłaty na rzecz fundacji. Kluczowe jest, aby każde z poleceń zostało jasno sformułowane, a kumulatywny ciężar obowiązków nie był sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
Czy polecenie może być uzależnione od jakiegoś zdarzenia (np. pogorszenia się stanu zdrowia darczyńcy)?
Tak, możliwe jest wprowadzenie tzw. elementów warunkowych do polecenia, np. „obdarowany zobowiązuje się zapewnić darczyńcy całodobową opiekę, jeśli stan jego zdrowia ulegnie istotnemu pogorszeniu, stwierdzonemu zaświadczeniem lekarza specjalisty”. Należy jednak pamiętać o jasnym opisaniu przesłanek, które uruchamiają obowiązek, aby możliwa była późniejsza ocena, czy i kiedy polecenie „zaczęło działać”.
Podsumowanie – jak rozsądnie korzystać z darowizny z poleceniem?
Darowizna z poleceniem jest elastycznym narzędziem pozwalającym darczyńcy w znacznym stopniu ukształtować późniejsze zachowania obdarowanego. Warunkiem jej skuteczności jest jednak świadome, przemyślane i precyzyjne sformułowanie treści polecenia w akcie notarialnym. Należy przy tym zawsze rozważyć, czy celem stron nie jest w istocie zawarcie umowy dożywocia lub innej umowy odpłatnej, dla której darowizna z poleceniem byłaby jedynie substytutem obarczonym ryzykami podatkowymi i dowodowymi.
Prawidłowo zaprojektowane polecenie może zabezpieczyć interesy darczyńcy, osób trzecich (np. innych członków rodziny czy organizacji społecznych) oraz, w szerszej perspektywie, ułatwić późniejsze rozliczenia spadkowe. Dlatego przed zdecydowaniem się na konkretną konstrukcję warto skonsultować się zarówno z notariuszem, jak i – w bardziej złożonych przypadkach – z profesjonalnym pełnomocnikiem, który pomoże przełożyć oczekiwania stron na język konkretnych, wykonalnych i zgodnych z prawem postanowień umownych.
